73 sekty: Czy większość tej ummy jest w błędzie?
Koran z wielką mocą podkreśla potrzebę i obowiązek jedności muzułmanów. Na przykład w znanym wersecie czytamy:
„Trzymajcie się wszyscy razem liny Boga i nie dzielcie się.” [3:102]
Mówi też:
„Nie bądźcie jak bałwochwalcy, którzy rozbili swoją religię na sekty, a każda grupa raduje się z tego, co sama posiada.” [30:31–32]
Biorąc pod uwagę te wersety, a także liczne wezwania w sunnie do jedności muzułmanów oraz wielką cnotę, rangę i status, jakim Koran obdarza tę wspólnotę (ummę), hadisy mówiące o tym, że muzułmanie podzielą się na siedemdziesiąt kilka sekt, z których wszystkie oprócz jednej będą skazane na piekło, wydają się przeczyć duchowi honoru i jedności.
Nic więc dziwnego, że niektórzy uczeni uznają te hadisy o iftiraq (czyli „podziale”) za kłopotliwe. Trudno im bowiem pogodzić je z ogólnym przesłaniem doskonałości, którym wyróżnia się ta umma. Bo cóż to za zasługa dla wspólnoty, w której panują podziały i rozłamy, a pozornie większość jej wyznawców zmierza ku piekłu?
Niniejszy tekst analizuje hadisy o podziale ummy, omawia ich autentyczność, znaczenie tego podziału oraz to, czy rzeczywiście oznacza on, że większość muzułmanów to innowatorzy skazani na potępienie.
Artykuł ten stanowi skróconą wersję bardziej obszernej pracy, którą napisałem w zeszłym roku pod tytułem „Siedemdziesiąt trzy sekty: Czy większość muzułmanów to innowatorzy?”.
Dyskusja została podzielona na następujące dziesięć punktów:
1. Koran podkreśla, że wspólnota muzułmańska (umma) jest najlepszym ze wszystkich narodów:
„Jesteście najlepszym narodem, jaki został stworzony dla ludzkości: nakazujecie dobro, zakazujecie zła i wierzycie w Boga.” [3:110]
To samo wyróżnienie pojawia się w następującym hadisie:
„Jesteście ostatnim z siedemdziesięciu narodów; jesteście najlepszym i najszlachetniejszym z nich w oczach Boga.”[At-Tirmizi, nr 3001]
Inny hadis przekazuje tę dobrą nowinę:
„Ludzie Raju składają się ze stu dwudziestu szeregów; osiemdziesiąt z nich pochodzi z tej wspólnoty, a czterdzieści z pozostałych narodów.” [At-Tirmizi, nr 2546]
2. O wielkości i liczebności tej ummy możemy wnioskować z następującego hadisu:
„Ukazano mi różne narody: widziałem proroka z jednym lub dwoma towarzyszami; innego proroka, który miał kilku wyznawców; oraz takiego, który nie miał żadnych. Następnie ujrzałem ogromny tłum ludzi wypełniający horyzont i miałem nadzieję, że to moja wspólnota. Powiedziano mi jednak, że to Mojżesz i jego lud. Potem polecono mi spojrzeć ponownie, ujrzałem kolejny wielki tłum ludzi wypełniający horyzont. Powiedziano mi, bym spojrzał tu i tam, i znów zobaczyłem ogromne tłumy, które wypełniały horyzont. Wtedy powiedziano mi: To jest twoja wspólnota. Wraz z nimi siedemdziesiąt tysięcy wejdzie do Raju bez sądu i bez kary.”
[Al-Buchari, nr 5752]
3. Spoglądając na ten temat z perspektywy teologicznej, znajdujemy dalsze szczegóły dotyczące liczby członków ummy, którzy wejdą do Raju.
Prorok (pokój z nim) powiedział, jako uzupełnienie powyższego hadisu:
„Poprosiłem mojego Pana o zwiększenie [tej liczby], więc ją zwiększył: z każdym tysiącem [wejdzie] dodatkowe siedemdziesiąt tysięcy.”
[Ahmad, Musnad, nr 2:359]
Zatem liczba tych, którzy z tej wspólnoty wejdą do Raju bez sądu, jest ogromna. A liczba tych, którzy wejdą do Raju po zważeniu i rozliczeniu ich czynów jest jeszcze o wiele, wiele większa.
Subhana Allah! (Chwała Bogu!)
4. W kanonicznych zbiorach hadisów znajduje się wiele przekazów dotyczących podziału ummy. Oto niektóre z nich:
(i) Abu Hurajra przekazuje, że Prorok (pokój z nim) powiedział:
„Żydzi podzielili się na siedemdziesiąt jeden lub siedemdziesiąt dwa odłamy. Chrześcijanie podzielili się na siedemdziesiąt jeden lub siedemdziesiąt dwa odłamy. A moja wspólnota podzieli się na siedemdziesiąt trzy odłamy.”
[At-Tirmizi, nr 2640]
(ii) W hadisie Muʿawiji czytamy:
„ … i rzeczywiście ta umma podzieli się na siedemdziesiąt trzy sekty. Siedemdziesiąt dwie będą w ogniu, a jedna w Raju: [będzie to] Główne Zgromadzenie (al-dżamāʿah).”
[Abu Dawud, nr 4597]
(iii) W hadisie ʿAbd Allaha ibn ʿAmra pojawia się pytanie o to, która z grup będzie tą ocaloną.
Prorok (pokój z nim) odpowiedział:
„To ci, którzy są na tej drodze, na której jestem ja i moi towarzysze (ma ana alejhi ła ashabi).”
[At-Tirmizi, nr 2641]
(iv) Z kolei hadis Abu Umamy opisuje grupę ocaloną jako:
„Wielką większość (al-saład al-aʿzam).”
[Ibn Abi ʿAsim, Kitab as-Sunnah, nr 68]
5. Chociaż prawdą jest, że niektóre z powyższych hadisów nie są wolne od pewnych słabości w łańcuchach przekazu (isnadach), to razem wzmacniają się nawzajem, co pozwala uznać je ostatecznie za dobre (hasan) lub autentyczne (sahih).
Po zanotowaniu pierwszego hadisu, imam al-Tirmidzi stwierdził:
**„Hadis Abu Hurajry jest hasan sahih.”**¹
Al-Hakim o tym samym hadisie powiedział:
**„Te łańcuchy stanowią dowód na autentyczność tego hadisu.”**²
Ibn Taymijja stwierdził:
**„Hadis jest autentyczny i powszechnie akceptowany (sahih mashhur).”**³
Ibn Kathir wspomina, że hadis jest przekazywany:
**„przez łańcuchy, które wzmacniają się nawzajem.”**⁴
Natomiast al-ʿIraqi powiedział o hadisach Muʿawiji i dwóch podobnych:
**„Ich łańcuchy są doskonałe.”**⁵
6. Do kogo lub czego odnosi się ten podział (iftiraq)?
Al-Khattabi stwierdził:
**„Jego słowa: ‚moja umma podzieli się na siedemdziesiąt trzy sekty’ wskazują, że te sekty nie znajdują się poza obrębem religii; Prorok (pokój z nim) zaliczył je wszystkie do ummy.”**⁶
Al-Bayhaqi powiedział coś podobnego:
**„Hadis rozumie się tak, że będą karani w ogniu przez pewien czas, nie wiecznie. Dowód przeciwko ich ekskomunice (takfirihim) bierze się z wypowiedzi Proroka, pokoju z nim: ‚Moja umma podzieli się’. Dlatego uczynił ich wszystkich częścią swojej ummy, mimo że się podzielili.”**⁷
Jedna fatwa podsumowuje sprawę następująco:
**„Przez termin umma w tym hadisie rozumie się muzułmanów, którzy podzielą się na siedemdziesiąt trzy sekty; siedemdziesiąt dwie z nich to innowatorzy (dewianci), których innowacje nie wykluczają ich z Islamu. Będą karani za swoje innowacje i herezję, z wyjątkiem tych, których Bóg przebaczy i ułaskawi; ostatecznie jednak wszyscy wejdą do Raju. Natomiast ocalona sekta to ahl as-sunnah wa’l-jama‘ah: zwolennicy sunn i Proroka (pokój z nim), wierni temu, na czym opierali się on i jego Towarzysze.”**⁸
7. Chociaż pocieszające jest to, że siedemdziesiąt dwie sekty to muzułmanie, czy powinniśmy się martwić nad pozornie ostrym wnioskiem, że wielka większość muzułmanów to błądzący innowatorzy?
Ibn Taymijja napisał:
**„Ocalona sekta jest opisana jako ahl as-sunnah wa’l-jama‘ah. Są oni przytłaczającą większością (al-jumhūr al-akbar) i wielką większością (al-sawād al-aʿẓam). Pozostałe sekty podążają za błędnymi poglądami, schizmą, innowacjami i zboczeniami. Żadna z nich nawet nie zbliża się liczebnością do ocalonej sekty, nie mówiąc już o jej jakości. Każda z tych sekt jest natomiast niezwykle mała pod względem liczby (bal qad takūnu’l-firqatu minhā fī ghāyati’l-qillah).”**⁹
8. To, że całkowita liczba innowatorów w ummie jest minimalna w porównaniu z ocaloną sektą, wyjaśnia szczegółowo Salih al-Maqbali, jemeński uczony, który zmarł na początku XII wieku islamskiego. Powiedział:
**„Podsumowując: ludzie składają się z mas (‘ammah) i elity (khassah). Jeśli chodzi o masy, późniejsze pokolenia są podobne do wcześniejszych. Kobiety, niewolnicy, pasterze, rolnicy, kupcy i im podobni nie mają nic wspólnego z elitą. Nie ma żadnej wątpliwości, że ostatni z nich są wolni od bycia innowatorami, tak jak byli pierwsi.”**¹⁰
Następnie dzieli elitę na cztery grupy:
(i) Prawdziwi innowatorzy, którzy wymyślają innowacje.
(ii) Naśladowcy tych innowacji, którzy je wspierają. Mogli chcieć podążać za prawdą, ale rzeczywistość innowacji była dla nich niejasna.
(iii) Ci biedni w wiedzę i badania, którzy zadowalają się tym, co zostało im przekazane, i w ten sposób wpadają w innowacje.
(iv) Prawowierni, ortodoksyjni uczeni.
Salih al-Maqbali dodaje:
**„Pierwsza grupa elity to zdecydowanie innowatorzy; druga: możliwi innowatorzy; trzecia: oceniana jakby byli innowatorami… Z elity wyłania się czwarta grupa: prawdziwi sunnici i ocalona sekta, do której zwracają się masy. [Do tej grupy zalicza się także] tych, których Bóg chce z poprzednich trzech grup elity, w zależności od rodzaju innowacji i ich intencji.”**¹¹
W podsumowaniu mówi:
**„Jeśli zrozumieliście wszystko, co powiedzieliśmy, to nie trzeba zadawać sobie pytania o zagładę większości tej ummy. Liczebną większość, dawniej i obecnie, stanowią masy; a także czwarta grupa elity wcześniejszych pokoleń; i ewentualnie dwie środkowe grupy. Podobnie ci z pierwszej grupy, których innowacja była dla nich niejasna. Boże miłosierdzie uchroni ich od bycia innowatorami, zgodnie z wymiarem życia po śmierci. Bo Boże miłosierdzie obejmuje każdego muzułmanina. Omawialiśmy jedynie implikacje hadisów i kogo one dotyczą, a osoby z tych innowatorskich sekt, nawet jeśli jest ich wiele, stanowią w sumie nie więcej niż tysięczną część wszystkich muzułmanów. Rozważcie to uważnie, a unikniecie przekonania, że ten hadis jest sprzeczny ze wszystkimi hadisami mówiącymi o cnotach tej ummy pełnej miłosierdzia.”**¹²
9. Ocalona sekta (al-firqah an-najiyah) to coś więcej niż frazes, twierdzenie czy nazwa - jest utożsamiana z tym, co można nazwać teologią ijmaʿ: zestawem wierzeń i praktyk opartych na Koranie, Sunnie oraz konsensusie (ijmaʿ) uczonych muzułmańskich.
Kwestie, co do których istnieje konsensus, stanowią fundamenty (usul) ortodoksji islamskiej, od których odchylenie jest niedozwolone. W rzeczywistości różnienie się w kwestiach usul uznaje się za iftiraq, czyli oddzielenie się od ortodoksji.
Ibn Taymijja trafnie zauważa o innowatorskich sektach:
**„Znakiem rozpoznawczym tych sekt jest ich odstępstwo od Księgi, Sunn i konsensusu uczonych (ijmaʿ). Ktokolwiek postępuje zgodnie z Księgą, Sunną i konsensusem uczonych, należy do ahl as-sunnah wa’l-jamaʿah.”**¹³
Al-Bayhaqi określa:
**„Już w księdze al-Madkhal i w innych miejscach stwierdziliśmy, że godne potępienia różnienie się (al-khilaf al-madhmum) to wszystko, co różni się od Księgi, autentycznej Sunnah lub konsensusu uczonych.”**¹⁴
Natomiast kwestie, które dopuszczają więcej niż jedno prawomocne odczytanie lub interpretację, albo co do których brak konsensusu, nie należą do fundamentów (usul) ortodoksji. Tworzą one zaś furuʿ -szczegółowe przepisy prawa pozytywnego, w których różnice nie tylko są tolerowane, lecz wręcz pożądane i celebrowane.
10. Mimo powyższego, niektórzy ludzie odczuwają nie do zniesienia niepokój, gdy dowiadują się, że ocalona sekta obejmuje większość ummy.
Część ich blokady psychicznej wynika z błędnego odczytania słów niektórych wczesnych uczonych w wyjaśnieniu, kim jest jama‘ah.
Weźmy na przykład słowa czcigodnego Towarzysza ʿAbd Allaha ibn Masʿuda:
**„Jama‘ah to ci, którzy podążają za prawdą, nawet jeśli byłby to jeden człowiek (al-jama‘ah ahl al-haqq wa in kunta wahdaka).”**¹⁵
Niektórzy wyobrażają sobie, że takie przekazy wskazują, iż ocalona sekta jest małą grupką ludzi, a wszyscy inni muzułmanie to innowatorzy. Jednak, jak pokazuje powyższa dyskusja, tak nie jest.
Dalsze wyjaśnienie na temat jama‘ah zawarł imam al-Tirmidzi, pisząc:
**„Wyjaśnienie jama‘ah przez uczonych jest takie, że są to ludzie znający prawo (fiqh), wiedzę i hadisy (hum ahl al-fiqh wa’l-‘ilm wa’l-hadith). Słyszałem al-Jaruda ibn Muʿadh mówić; słyszałem ʿAliego ibn Husajna, który powiedział: Zapytałem ʿAbd Allaha ibn al-Mubāraka, kim jest jama‘ah, a on odpowiedział: Abu Bakr i ʿUmar. Powiedziano mu, że oni umarli, więc wskazał innych. Powiedziano mu, że oni również zmarli. Wtedy powiedział: Abu Hamzah al-Sukkari jest jama‘ah.”**¹⁶
Oczywiście, gdy Ibn al-Mubarak odpowiadał, że Abu Bakr i ʿUmar byli jama‘ah w ich czasach, nie negował prawowierności pozostałych Sahabah (Towarzyszy). Podobnie, wskazując na pobożnego uczonego z Chorasanu, Abu Hamzę al-Sukkari, jako jama‘ah, nie umniejszał ortodoksyjnych kwalifikacji innych uczonych tego samego okresu, takich jak Sufyan al-Thawri, al-Awzaʿi, Malik, Abu Hanifa czy Ibn ʿUjajna. Takie rozumienie byłoby nie do przyjęcia.
Raport ten po prostu podkreśla kluczową rolę uczonych w definiowaniu prawowierności i ortodoksji. W ten sposób masy, dzięki podążaniu za uczonymi, stanowią część jama‘ah, a nie są od niej oddzielone. W tym sensie jama‘ah to al-sawād al-aʿẓam - Wielka Większość. To jednak uczeni są faktycznymi przywódcami jama‘ah.
Ponadto, wymienienie konkretnego uczonego z imienia jako jama‘ah było po prostu sposobem ukazania, że ci uczeni najlepiej uosabiali jama‘ah w swoich czasach lub regionach i byli najbardziej godni naśladowania. Inni uczniowie również uosabiali jama‘ah, ale być może nie w takim samym stopniu.
Prośba i modlitwa:
„Nas’alul-Llah an yaj‘aluna min al-firqati’l-najiyah wa alla yuzigha qulubana ba‘da idh hadana. Wa sallal-Lahu ‘ala Muhammadin wa alihi wa sahbihi wa sallama tasliman kathira. Amin!”
"Prosimy Boga, aby uczynił nas częścią ocalonej sekty i aby nasze serca nie zbłądziły po tym, jak nas poprowadził. Niech Allah zesłał pokój i błogosławieństwo na Muhammada, jego rodzinę i Towarzyszy w obfitej formie. Amen!"
Przypisy i źródła:
Jami‘ al-Tirmidhi (Rijad: Darussalam, 1999), 600, nr 2640.
Al-Mustadrak ‘ala Sahihayn (Kair: Dar al-Haramayn, 1997), 1:207, nr 443.
Majmu‘ Fatawa (Rijad: Dar ‘Alam al-Kutub, 1991), 3:345.
Tafsir Qur’an al-‘Azim (Beirut: Dar al-Ma‘rifah, 1987), 2:481-2.
Al-Mughni ‘an Haml al-Asfar (Rijad: Maktabah Tabariyyah, 1995), 2:884-5, nr 3240.
Ma‘alim al-Sunan (Aleppo: Matba‘ah al-‘Alamiyyah, 1934), 4:295.
Al-I‘tiqad wa’l-Hidayatu ila Sabil al-Rashad (Damaszek: al-Yamamah, 2002), 357.
Fatawa li’l-Lajnat al-Da’imah li’l-Buhuth al-‘Ilmiyyah wa’l-Ifta (Rijad: Dar al-Maw‘id, 2002), 2:157-8, nr 4246, nadzorowane przez Shaykha ‘Abd al-‘Aziz b. Baza.
Majmu‘ Fatawa, 3:345-6.
Maqbali, al-‘Alam al-Shamikh fi Ithar al-Haqq ‘ala’l-Aba wa’l-Mashayikh (Egipt: n.p., 1910), 417.
ibid., 417-18.
ibid., 418. Al-Albani powiedział — cytując powyższe i inne z Maqbali: „Te słowa są znakomite, ukazują erudycję, cnotę i przenikliwość człowieka.” Zob. Silsilat al-Ahadith al-Sahihah (Rijad: Maktabah al-Ma‘arif, 1995), 1:1:413.
Majmu‘ Fatawa, 3:345.
Al-I‘tiqad, 354.
Cyt. w al-Khatib al-Baghdadi, al-Faqih wa’l-Mutafaqqih (Arabia Saudyjska: Dar Ibn al-Jawzi, 1996), 2:404, nr 1176.
Jami‘ al-Tirmidhi (Rijad: Darussalam, 1999), 498, w ramach glosy do hadisu nr 2167: „Zaprawdę, Bóg nie połączy mojej ummy w błąd, a ręka Boga jest nad jama‘ah.”
https://thehumblei.com/2013/02/12/muslims-splitting-into-seventy-three-sects/